Economische bijdrage van ontheemden uit Oekraïne in Nederland; Impact, invloedsfactoren en toekomstscenario’s

Het onderzoek
Vanaf maart 2022 vinden Oekraïense ontheemden bescherming in Nederland en kunnen onder de Richtlijn Tijdelijke Bescherming (RTB) zonder werkvergunning in Nederland werken. Het kabinet denkt na over de lange termijn voor ontheemden uit Oekraïne en is bereid om ontheemden die terug willen te ondersteunen bij een duurzame terugkeer naar Oekraïne wanneer dit kan. Naast deze ondersteuning verkent het kabinet mogelijkheden voor de groep ontheemden die niet direct kunnen terugkeren. Hierbij wordt gekeken naar een tijdelijke nationale verblijfstatus. Met het oog op deze langetermijnplanning is het relevant om een bruikbaar beeld te krijgen van de economische impact die ontheemden uit Oekraïne in Nederland hebben op dit moment en (zouden kunnen hebben) in de toekomst. Dit onderzoek stelt de huidige economische bijdrage vast op basis van de bijdrage die Oekraïense ontheemden via arbeidsparticipatie leveren aan het nationaal inkomen en verkent de mogelijke toekomstige bijdrage met behulp van scenario-analyse.

Resultaten
In 2024 betrof de economische bijdrage van de 112 duizend Oekraïense ontheemden in Nederland een werkgelegenheid van ruim 49 duizend personen (38 duizend arbeidsjaren). Dat leidde tot een totale productie van 7,3 miljard euro en een toegevoegde waarde van 3,5 miljard euro, ofwel een aandeel van 0,36 procent in het nationaal inkomen. De relatief grote mate van arbeidsparticipatie wordt hoofdzakelijk bepaald door de behoefte aan inkomen en zelfredzaamheid in combinatie met een laagdrempelige toegang tot de Nederlandse arbeidsmarkt (geen tewerkstellingsvergunning vereist) en het ontbreken van een inburgeringsplicht. Factoren die de arbeidsparticipatie juist belemmeren zijn de beperkte (Nederlandse en Engelse) taalvaardigheid, de mismatch tussen eisen van de Nederlandse arbeidsmarkt en eerdere werkervaring en opleidingen, en de onzekerheid over de verblijfsstatus en -duur in Nederland.

Methode
Om tot een inschatting van de economische bijdrage van de groep Oekraïense ontheemden in Nederland te komen, is met behulp van beschikbare microdata bij het CBS voor de periode maart 2022 – december 2024 inzicht verkregen in de omvang van de groep Oekraïense ontheemden, het aandeel dat actief is op de arbeidsmarkt, het aantal uren dat wordt gewerkt en het loon dat daarmee wordt verdiend. Door dit af te zetten tegen de arbeidsparticipatie en looninkomsten van andere werkenden in Nederland, wordt de relatieve bijdrage van Oekraïense ontheemden vastgesteld, onder meer aan de totale productie en toegevoegde waarde (nationaal inkomen) in Nederland. Om ook voor de nabije toekomst de economische bijdrage van Oekraïense ontheemden te kunnen berekenen, is gekeken naar factoren die de mate van arbeidsparticipatie beïnvloeden. Het gaat dan vooral om factoren als verblijfsrecht, beschikbare sociale voorzieningen, rechten en plichten voor Oekraïense ontheemden. Deze inzichten zijn gebaseerd op eerdere onderzoeken over Oekraïense ontheemden in Nederland (literatuurstudie) en gesprekken met betrokkenen bij de opvang en arbeidsparticipatie van deze groep in Nederland (interviews). Tot slot zijn scenario’s beschreven en doorgerekend voor de ontwikkeling van de arbeidsparticipatie en economische bijdrage van Oekraïense ontheemden tot 2032 onder verschillende onzekere omstandigheden met betrekking tot het verblijfsrecht, beschikbare sociale voorzieningen en het verloop van de oorlog in Oekraïne.