Kansenongelijkheid in Nederland

Dit lustrumrapport is een vervolgstudie op eerdere onderzoeken (2025-130), (2024-111), (2023-63) en (2022-38) uitgevoerd door SEO Economisch Onderzoek. Het onderzoek brengt voor het vijfde jaar op rij de kansenongelijkheid onder jonge kinderen in Nederland in beeld. 

Resultaten
Voorzieningen thuis – zoals een eigen slaapkamer, een voedzaam ontbijt en een fiets – leveren volgens basisschoolleerkrachten van groep 5 de grootste bijdrage aan het benutten van het potentieel van jonge kinderen. Sinds 2023 zijn deze voorzieningen echter minder vaak op orde: minder kinderen hebben een eigen fiets of kamer en ook een eigen bed en voldoende ontbijt komen iets minder vaak voor. 

Ook ontwikkel- en ontspanningsmogelijkheden zijn sinds 2023 afgenomen. Meer kinderen hebben thuis minder dan tien kinderboeken en minder kinderen bezoeken een museum of kindertheater. Ook genieten minder kinderen van de Nederlandse natuur of bezoeken zij een pretpark of dierentuin. Volgens leerkrachten is een stressvolle thuissituatie de grootste belemmering voor de ontwikkeling. Ongeveer drie op de tien kinderen hebben hiermee te maken. Dit aandeel is sinds 2023 ongeveer gelijk gebleven, terwijl thuis minder vaak wordt bezuinigd op eerste levensbehoeften. 

Kinderen met betere voorzieningen thuis, meer mogelijkheden om te ontspannen en zich te ontwikkelen, en die thuis minder stress ervaren doen het beter op school. Scores op de doorstroomtoets correleren positief met al deze hulpbronnen, ook als rekening wordt gehouden met huishoudinkomen en leefbaarheid van de buurt. Hogere scores op de doorstroomtoets hangen uiteindelijk samen met een hoger inkomen en meer zelfredzaamheid later in het leven. 

Onderzoek
Dit onderzoek brengt verschillen in hulpbronnen thuis in beeld met een unieke enquête onder leerkrachten van kinderen uit groep 5 van basisscholen in Nederland. Het gaat om ontwikkelmogelijkheden, zoals de mogelijkheid om boeken te lezen en musea te bezoeken, om ontspanningsmogelijkheden, zoals sporten en op vakantie gaan, en om voorzieningen thuis, zoals een dagelijks ontbijt en het hebben van een eigen kamer. Sinds 2023 is ook gevraagd naar (financiële) stress in gezinnen. In deze lustrumeditie staat de ontwikkeling van de verschillende indicatoren over de afgelopen vijf jaar centraal. 

Er bestaan grote verschillen in hulpbronnen die correleren met schoolprestaties. Daarnaast groeien kinderen op in buurten met verschillende niveaus van leefbaarheid die ook een bron van kansenongelijkheid blijken te zijn. Doorrekening van deze verschillen toont een effect op het latere inkomen. Het vergroten van ontwikkel- en ontspanningsmogelijkheden en voorzieningen thuis kan daarmee bijdragen aan het verkleinen van kansenongelijkheid onder jonge kinderen. 

Gebruikte methode
Het onderzoek bestaat uit een literatuuroverzicht aangevuld met een enquête onder leerkrachten. De enquête is in de periode 2022-2026 vijf keer uitgezet onder alle basisscholen in Nederland. De enquêtegegevens zijn gekoppeld aan schooluitkomsten, het gemiddelde huishoudinkomen, de sociaaleconomische status en de leefbaarheid van de buurt. Voor de berekening van de gevolgen voor het latere inkomen wordt aangesloten bij de methode die het Centraal Planbureau gebruikt voor de doorrekening van onderwijsmaatregelen.