Periodieke rapportages ondernemerschap en innovatiebeleid

Achtergrond
SEO Economisch Onderzoek heeft samen met Birch Consultants een synthesestudie uitgevoerd naar het ondernemerschaps- en innovatiebeleid van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Het doel van deze periodieke rapportage is om een integraal beeld te geven van de doeltreffendheid en doelmatigheid van dit beleid in de periode 2020–2025. 

Het ondernemerschapsbeleid richt zich op het creëren van randvoorwaarden die bedrijven en ondernemers in staat stellen om te investeren, werkgelegenheid te creëren en nieuwe producten, diensten en processen te ontwikkelen. Het innovatiebeleid heeft als doel bij te dragen aan innovatie en economische vernieuwing, wat op de lange termijn cruciaal wordt geacht voor duurzame economische groei en welvaart. 

Methode
Het onderzoek start met een beschrijving van het beleid en de beoogde werking daarvan. De beleidstheorie wordt vervolgens aangescherpt op basis van markt-, systeem- en transitiefalens, zoals informatie-asymmetrie op de kapitaalmarkt, externe effecten van kennis en coördinatieproblemen bij publiek-private samenwerking. Dit maakt inzichtelijk in hoeverre overheidsingrijpen gerechtvaardigd is en welke afwegingen daarbij een rol spelen, inclusief mogelijke neveneffecten. 

Vervolgens wordt op basis van een doorlichting van uitgevoerde beleidsevaluaties in kaart gebracht wat bekend is over de doeltreffendheid en doelmatigheid van het beleid en de bijbehorende financiële middelen. Deze inzichten worden aangevuld met een literatuurstudie en een landenvergelijking naar de werking van vergelijkbaar beleid elders. Daarnaast worden gesprekken met beleidsmakers, uitvoerders en stakeholders benut voor verdere duiding en appreciatie van het beleid. Tot slot wordt alle verzamelde informatie bijeengebracht in een synthese met conclusies en lessen, inclusief een besparings- en intensiveringsvariant. 

Belangrijkste conclusies

• Het ondernemerschaps- en innovatiebeleid is over het algemeen goed onderbouwd, sluit aan bij breed erkende falens en is in de praktijk veelal (deels) doeltreffend en doelmatig. Generiek beleid vormt de basis, terwijl de aandacht voor specifiek beleid toeneemt.
• De doeltreffendheid en doelmatigheid zijn beperkter voor beleid gericht op de beschikbaarheid van voldoende gekwalificeerd menselijk kapitaal en voor de meeste fiscale ondernemersregelingen. Sectorspecifieke steun is economisch lastig te rechtvaardigen, maar kan vanuit strategische autonomie verdedigbaar zijn.
• De ambitie om het Nederlandse ondernemings- en vestigingsklimaat tot de wereldtop te laten behoren wordt gerealiseerd, maar staat de afgelopen jaren onder druk. Op het gebied van innovatie is Nederland internationaal een koploper, maar de doelstelling van R&D-investeringen van 3 procent van het bbp wordt vooralsnog niet behaald.
• Het beleid als geheel toont lerend vermogen. Voor het merendeel van de activiteiten en vrijwel alle ingezette financiële middelen is een recente evaluatie beschikbaar, en het ministerie geeft structureel opvolging aan de bevindingen. In zowel beleidsvorming als -evaluatie kan meer aandacht worden besteed aan het beheersen van mogelijke neveneffecten.
• Verbetering van samenhang en schaal kan de effectiviteit en efficiëntie van het ondernemerschaps- en innovatiebeleid verder vergroten. De doelenboom kan op onderdelen worden vereenvoudigd en het is aan te bevelen de complexiteit van het instrumentarium te beperken, met name binnen tactische doelen waar budgetten per instrument relatief klein zijn.
• Een besparingsvariant binnen de beleidsartikelen (exclusief fiscale regelingen) is slechts beperkt mogelijk en leidt tot verschraling, omdat veel minder effectief beoordeelde instrumenten al worden afgebouwd of aangepast. Intensiveringen dienen zorgvuldig te worden onderbouwd.